Η φιλοσοφία και η Σκέψη στην Αρχαία Ελλάδα 12 Αυγούστου, 2024 – Δημοσιεύτηκε σε: Φιλοσοφία
Η φιλοσοφία, που γεννήθηκε τον 6ο αιώνα π.Χ. στην Αρχαία Ελλάδα, άνθισε ιδιαιτέρως κατά την Κλασσική και Ελληνιστική περίοδο στον ελλαδικό χώρο. Αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι όπως ο Σωκράτης, ο Πλάτωνας και ο μαθητής του δεύτερου Αριστοτέλης, αλλά και αρκετοί που προϋπήρχανε αυτών, όπως ο Θαλής ο Μιλήσιος και ο Πυθαγόρας, διετέλεσαν ως μερικές από τις πιο εξέχουσες προσωπικότητες που εμπλούτισαν με τον λόγο τους την φιλοσοφία και την μετουσίωσαν σε αυτό που γνωρίζουμε σήμερα.
Κύριοι Κλάδοι της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας
Μέσα στις δεκαετίες κατά τις οποίες η σκέψη και ο λόγος των φιλοσόφων διανθιζόταν, και τα κείμενα τα οποία γράφονταν άφηναν «έργο» στις επόμενες γενεές να στηριχθούν και εν συνεχεία να εξελιχθούν περαιτέρω, τρεις κλάδοι άφησαν το στίγμα τους ως οι πιο κύριοι της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας. Αυτοί ήταν η φυσική φιλοσοφία, η ηθική φιλοσοφία και η λογική.
Η φυσική φιλοσοφία αποτελείται από τρεις βασικές κατηγορίες: την κοσμολογία, την μεταφυσική και την επιστημολογία. Η κοσμολογία αποτελεί την φιλοσοφία του σύμπαντος. Μέσω αυτής, οι Αρχαίοι Έλληνες προσπάθησαν να εξηγήσουν την δημιουργία του κόσμου και πως η θέση και η ύπαρξη του ανθρώπου μέσα σε αυτή διέπεται από φυσικούς νόμους.
Η μεταφυσική αντίθετα, εστιάζει στην φύση της πραγματικότητας πέρα από τα φυσικά φαινόμενα, εξετάζοντας την σχέση του ανθρώπου με το θείο καθώς και την ουσία που ενέχουν τα όντα γύρω από αυτόν. Διάσημο παράδειγμα αποτελεί ο διαχωρισμός που έκανε ο Πλάτωνας ανάμεσα στον κόσμο των αισθήσεων και στον κόσμο των Ιδεών καθώς και στην διαφορά που αποκτούν μέσα στο διηνεκές του χρόνου.
Τέλος, η επιστημολογία ασχολείται με την γνώση και εξετάζει την εγκυρότητα αυτής μέσα από την φύση, τις πηγές και τα όρια που τίθενται. Μέλημα των αρχαίων φιλοσόφων που ασχολήθηκαν με αυτήν ήταν να απαντήσουν σε ερωτήματα που βασάνιζαν τον έως τότε γνωστό κόσμο, όπως είναι το «τι γνωρίζουμε για τον κόσμο που ζούμε» και το «πώς μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα οτιδήποτε γνωρίζουμε», αλλά και το «πώς μπορεί να γίνει διάκριση ανάμεσα στη γνώση και τη γνώμη». Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής, αποτέλεσε το γνωστό «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα» (Ένα ξέρω, ότι δεν ξέρω τίποτα), που είχε πει ο πασίγνωστος Έλληνας φιλόσοφος, Σωκράτης.
Η θεμελιώδης ουσία των παραπάνω έγκειται στο γεγονός ότι, μέχρι και τις μέρες μας, τα ερωτήματα που ταλάνιζαν τους αρχαίους φιλοσόφους, βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για συζήτηση και έντονο προβληματισμό έως και τις μέρες μας, με πολλά από τα θέματα να θεωρούνται ακόμη και σήμερα «επίκαιρα».
Όσον αφορά την ηθική φιλοσοφία, που αποτελεί τον κλάδο της φιλοσοφίας εκείνον που ασχολείται και εμβαθύνει ιδιαίτερα στην μελέτη του σωστού και του λάθους, του καλού και του κακού, αυτός εξετάζει τα κριτήρια με τα οποία οι άνθρωποι πράττουν και κρίνουν τις πράξεις τους, αναζητώντας τις αρχές που διέπουν την ηθική ζωή. Αυτή με τη σειρά της χωρίζεται σε δύο μεγάλες κατηγορίες, την ηθική και την πολιτική φιλοσοφία.
Οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι επιχείρησαν να θέσουν τους «κανόνες» και τις «αξίες» με τις οποίες θα όφειλε να ζει ο «ενάρετος» άνθρωπος για να επιτύχει την ευτυχία και την αρμονία του εαυτού του με τον ίδιο πρώτα απ’ όλα και έπειτα με την κοινωνία και το σύνολο. Η ηθική ασχολείται με το να θέσει τα βασικά ερωτήματα, όπως το «τι είναι καλό και τι κακό», «τι καθορίζει την ηθική συμπεριφορά» και «τι μπορεί να πετύχει ο άνθρωπος φτάνοντας στην ευδαιμονία».
Από την άλλη, η πολιτική φιλοσοφία εστιάζει, με μια πιο σκωπτική ματιά, στο τι ορίζει την ιδανική κοινωνία μέσω της οποίας ο άνθρωπος μπορεί να πετύχει τους στόχους του, καθώς και ποια είναι η φύση της δικαιοσύνης, της εξουσίας και την διακυβέρνησης. Σκοπός της πολιτικής φιλοσοφίας είναι να θέσει τα όρια μέσα στα οποία τα άτομα θα μπορέσουν να ευημερήσουν και να οργανωθούν, με σκοπό η δικαιοσύνη και η ευημερία των ατόμων να προάγεται μέσα από τις ενάρετες πράξεις στις οποίες προβαίνουν.
Τέλος, η λογική, που αποτελεί τον κλάδο εκείνο που ασχολείται με τους κανόνες που διέπουν την ορθή σκέψη, την επιχειρηματολογία και την ορθή εξαγωγή συμπερασμάτων, εξετάζει κυρίως τις αρχές που καθορίζουν πότε μια σκέψη ή ένα επιχείρημα που τίθεται προς συζήτηση είναι έγκυρο ή υπόκειται σε σφάλμα.
Η λογική ενέχει έννοιες όπως είναι η πρόταση, η δήλωση δηλαδή που θα εξετασθεί αν είναι αληθής η ψευδής και ο συλλογισμός που είναι η διαδικασία της σκέψης μέσα από την οποία θα προκύψει ένα τελικό συμπέρασμα.
Στην λογική υπάρχει η γνωσιολογία, η οποία αποτελεί τον κλάδο που ασχολείται με την φύση, τις πηγές, τα όρια και την εγκυρότητα της ανθρώπινης γνώσης. Επικεντρώνεται κυρίως στο τι μπορεί να οριστεί έχοντας ως βάση την βέβαιη γνώση. Αυτοί οι κλάδοι είναι θεμελιώδεις για την φιλοσοφία και τις επιστήμες, καθώς προάγουν την κριτική σκέψη και μια βαθύτερη ματιά στην κατανόηση του κόσμου.
Σημαντικοί φιλόσοφοι της Αρχαίας Ελλάδας
Μερικοί από τους σημαντικότερους φιλοσόφους της Αρχαίας Ελλάδας αποτέλεσαν οι: Θαλής ο Μιλήσιος, Αναξίμανδρος, Αναξιμένης, Πυθαγόρας, Ηράκλειτος, Παρμενίδης και ο Ζήνων ο Ελεάτης. Όλοι οι παραπάνω αποτελούν μερικούς από τους προσωκρατικούς φιλοσόφους, προτού η παρουσία του διάσημου Σωκράτη και του πιστού στο λόγο του Πλάτωνα, δεσπόζει στα συμπόσια και την αγορά της Αρχαίας Αθήνας, στις οποίες συχνά επιδιδόταν σε συζητήσεις και παράλληλες αναζητήσεις όπου έθετε συνεχώς νέα ερωτήματα στους συνομιλητές του. Ο Πλάτωνας, ο οποίος υπήρξε ιδρυτής της διασημότερης σχολής στον κόσμο, της Ακαδημίας, αποτέλεσε τον κυριότερο εκφραστή του ιδεαλισμού. Τέλος, ο μαθητής του Αριστοτέλης και δάσκαλος του Μέγα Αλέξανδρου αργότερα, καθιερώθηκε ως ο θεμελιωτής της λογικής και της επιστημονικής μεθόδου στην θεώρηση του κόσμου και των πραγμάτων.
Η επιρροή της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας
Όπως ήταν φυσικό και επόμενο, η φιλοσοφία που άκμαζε την ίδια περίοδο με την ακμή της Αρχαίας Ελλάδας, άσκησε ιδιαίτερα σημαντική επίδραση σε πολλούς τομείς του κόσμου που αργότερα ονομάστηκε «Δυτικός κόσμος». Οι τομείς αυτοί ήταν η επιστήμη, η πολιτική, το δίκαιο, η θρησκεία, η εκπαίδευση και η τέχνη.
Η σύγχρονη σημασία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας
Απόρροια της προλεχθείσας επιρροής στον κόσμο όπως τον γνωρίζουμε σήμερα αποτέλεσε η επικαιροποίηση των λεγομένων των αρχαίων φιλοσόφων για μια σειρά από λόγους.
Οι θεωρίες τους μας βοήθησαν να κατανοήσουμε τις ρίζες της Δυτικής σκέψης και να τις ερευνήσουμε εις το βάθος που χρειαζόμασταν ούτως ώστε να δώσουμε απαντήσεις σε ερωτήματα που μας τίθενται περί της φύσεως των πραγμάτων. Επιπλέον, μέσα από τα ερωτήματα που πολλάκις τίθενται στα φιλοσοφικά κείμενα των αρχαίων Ελλήνων, καλλιεργήθηκε με θαυμαστούς τρόπους η κριτική του λόγου και η αναλυτική σκέψη, δημιουργώντας πεδία φιλοσοφικής αναζήτησης τα οποία παρέμεναν αχαρτογράφητα για αιώνες αναζήτησης.
Επιπροσθέτως, η διαχρονικότητα των ερωτημάτων σχετικά με την ύπαρξη, την ηθική και την πολιτική έθεσαν τις βάσεις και δημιούργησαν νέες σχολές φιλοσοφικής αναζήτησης, εξελίσσοντας τον λόγο και την φιλοσοφική σκέψη σε κάτι που συνεχίζει να βρίσκει πρόσφορο έδαφος για ανάλυση μέχρι και το σήμερα. Τέλος, ενέπνευσε καινοτόμες προσεγγίσεις σε τομείς της σύγχρονης ζωής, που δίχως τα αδιάσειστα θεμέλια που τέθηκαν 2.500 χρόνια πριν, ίσως να μην είχαμε πετύχει όλα όσα απολαμβάνουμε τώρα.